Hortzak erakutsi –
Joan den agorrean, Urretxuko final zortzirenetan Unai Mendizabalek honela amaitu zuen hamarreko txikia dentista baten paperetik:
Haginen igeltsero,
entzien jostunak,
baina gizarte honek
ataka estunak
hortzak zertan konpondu
zer janik ez dunak.
Handik aste batzuetara, Maider Arregik gozoki saltzailearen larrutik honakoa leporatzen zion dentistari:
Hortzak erakustea
daukat gustukoa,
zuk kanpo irriparra
ta nik barrukoa.
Zenbait auzitegiren arabera ez da legezkoa arrozarekin edo oloarekin egindako edari begetalak esne izenez etiketatzea. Aldi berean, umeari 6-8 hilabeterekin hazten zaizkion behin-behineko hortzei esnezko deritzegu. Hori bai litzatekeela solidifikazioa, eta ez mamia edo gaztarena.
Neu haur txikia nintzenean, parkeko kolunpio batek ezpainetan jo ninduen. Halako kaskatekoa eman zidan, esnezkoaren ondoren hazitako behin betiko ebakortz batean zatia falta nuela. Masusten pipitak sarri-sarri gelditzen zitzaizkidan txuloan sartuta. Gerora ere seinalea uzten baitute umetako kolpeek.
Mina toki guztietan izaten da txarra, haatik haginetakoak berak ere ez dauka fama ederra. Alde batetik, genetikak garrantzi handia du forma eta kalitatean. Badira okerrak eta iraunkorrak, baita zuzenak bezain usteltzen errazak ere. Bestetik, egoki zaindu eta eskuilatzeak ere eragingo du txantxarren kopuruan eta esmaltearen distiran. Askotan, nerabe garaia probesten da alanbreak lotuta hozkada onbideratzeko. Zahartutakoan berriz ugarituz doaz protesiak, torlojuak eta mesanotxeko edalontzian sartutako postizoak. Urrearen garaia pasa zen, orain titanioarena bizi dugu.
Teorian animaliengandik bereizi behar gintuzke. Eboluzioak ahoko armadura ahuldu baitigu burmuinaren mesedetan – beti ez du hala ematen -. Heste-sobra bezalaxe, juizioko haginak ere alperrikakoen zakuan sartu genitzake, egunez ilargia eta itsasoan euriarekin batera.
Ospetsua da zaldiari hortzak begiratzearena. Hein batean, ganaduaren elikadura eta osasunaren erakusgarri dira, baina batez ere, aberearen adina igartzeko balio du. Heldutakoan hazi eta zahartutakoan erori egiten baitira, hanka bikoen tankeran, lau hankakoetan.
Ikastetxeetan askotan lantzen den harremana da Txirri egiptoarraren (Pluvianus aegyptius) eta krokodiloaren artekoa. Azken hau, haragia jan eta gero ahoa zabalik duela gelditzen da, eta txoritxoak hagin artean gelditutako okela hondarrak jaten dizkio. Horrela, bati aho osasuna zaintzen dion aldi berean elikatzen da bestea. Kate trofikoaren lapsus bat edo.
Egoera zailetan eutsi eta jarraitzeko animo mezua izaten da hortzak estutzearena. Hortzak erakustea berriz, animalien erasorako desafio keinutik eratorria da, aurkakotasuna eta errebelazioa agertzeko. Ordea, susmoa daukat gizakiok hortzak propio erakusten ditugun gehienetan ez ote den kameraren aurrean, argazkirako irribarre antzezpena izaten.
Lehendik ere ezaguna da Legazpiko artzain egun batean Nikolas Segurola zenak gaia jarrita Egañak kantatutakoa. Nonbait, ardiak hortzak ahoaren zein alderditan izaten dituen galdetu zion fraideak:
Zuk ez zenun ikasi
behar zen garaian
eta nigana zatoz
hori jakin nahian.
Ardíak ditun hortzak
goian edo behian?
Oñatin behian eta
Arantzazun goian.
